گزارش سازمان بهداشت جهاني حدود 37% مردم جهان به اين ويروس آلوده شده اند و بيش از 2

 ميليارد نفر شواهدي از عفونت قبلي يا كنوني با اين ويروس را دارند و حدود 400 ميليون نفر به هپاتيت

 مزمن مبتلا و ناقل اين ويروس هستند. تخمين زده مي شود كه سالانه حدود 2 ميليون نفر به دليل اين

بيماري فوت مي نمايند.

سه چهارم جمعيت جهان در مناطقي كه داراي سطح بالايي از عفونت هستند ، زندگي مي كنند.

عفونت معمولاً در سنين اوليه كودكي اتفاق مي افتد كه بدون علامت است و اغلب به سمت مزمن

شده پيش مي رود.

ويروس HBV عامل 60% تا 80% سرطان اوليه كبدي است و كارسينوم هپاتوسلولار ، به عنوان دومين

كارسينوژن خطرناك بعد از سيگار در جهان مطرح است. سرطان اوليه كبد يكي از سه علت مرگ در اثر

 سرطان در مردان در شرق و جنوب شرقي آسيا ، حوزه پاسيفيك و مركز آفريقا مي باشد.

حدود 3% جمعيت ايران حامل ويروس هپاتيت B هستند و حدود 35%-30% افراد شواهد ابتلاي به

 ويروس را از طريق آزمايشات سرولوژيك نشان مي دهند كه از آن

ميان 15% دچار هپاتيت مزمن و مستعد ابتلا به سيروز هستند حدود 10-8 هزار نفر در نتيجه و علل

مرتبط با هپاتيت B فوت مي كنند.

با توجه به سن ابتلا به بيماري ميزان مزمن شدن متفاوت است كه متاسفانه در صورت ابتلا در دوره

كودكي ميزان مزمن شده بسيار بالا مي باشد (جدول 1).

جدول آ«1آ» خطر ناقل شدن هپاتيت B با توجه به سن ابتلا

استفاده از داروي اينترفرون آلفا كه در بيماران كشورهاي اروپايي تا 45% موثر است در ايران حدود 30%

است و استفاده از داروهاي جديد مانند لاميودين و آدفووير هزينه هاي بسياري را در بردارد ، لذا

پيشگيري اوليه با تجويز واكسن ، مهمترين روش در كنترل شيوع هپاتيت B مي باشد.

تاريخچه واكسن هپاتيت B

قبل از ابداع روشهاي مهندسي ژنتيك و بيوتكنولوژي در تهيه واكسن هاي نوين ، با استخراج HbsAg از

پلاسماي افراد مبتلا به هپاتيت مزمن ، واكسن پلاسمايي تهيه مي شد. استفاده از اين نوع واكسن

 ابتدا با ترس انتقال ويروس HIV همراه بود ، اگر چه شيوه تهيه واكسن به صورتي است كه هيچ جزئي

 از ويروس HIV (و حتي هيچ عفونت ديگر) نمي تواند زنده بماند ، ولي به دليل احتمال آلودگي واكسن

 توليدي و با توجه به مشكلات ويروس زدايي و هزينه هاي آن ، با تهيه واكسن نوتركيب هپاتيت B در اول

 دهه 80 ميلادي از آن زمان به بعد ديگر واكسن پلاسمايي خيلي كم مورد استفاده قرار مي گيرد. اين

 واكسن ( Recombinant ) پس از شناسايي ژنوم كامل ويروس هپاتيت B با كلون كرون بخشي از ژن

 رمز كننده پروتئين پوششي ويروسي ( HBsAg ) در پلاسميدهاي خاصي و انتقال آن به يك مخمر

نان (1) توليد و سپس خالص سازي و فرموله مي گردد.

واكسن هاي مختلف حاوي مقدار 40-10 ميكروگرم پروتيئن نوتركيب HBsAg در ميلي ليتر جذب شده در

آلومينيوم هيدروكسايد ( 5/0 ? g/ml ) و همراه با نگهدارنده تيومرسال در رقت 000/20: 1 است.

نوع ديگري از واكسن ها نيز فعلا موجود است كه البته اين واكسن ها همگاني نشده است و فعلاً

بيشتر در كارهاي تحقيقاتي استفاده مي شود. اين گروه از واكسن ها كه واكسن هاي نسل سوم

هستند ، به نامهاي ديگري هم از جمله واكسن هاي ژنتيكي ، واكسن RNA , DNA و واكسن اسيدهاي

هسته اي معرفي شده اند كه عبارت است از استفاده مستقيم از DNA پلاسميد حاوي ژن رمز كننده

پروتيئن مورد نظر جهت پيشگيري و درمان.

در مقايسه با واكسن هاي متداول كه از ميكروب كشنده ، ضعيف شده و يا بخشي از پيكره ميكروبي

مانند سموم يا پلي ساكاريد آن استفاده مي شود ، در واكسن هاي ژني ، DNA به جاي پروتئين وارد

بدن مي شود.

انواع واكسن هپاتيت B

در حال حاضر واكسن هپاتيت B نسل دوم (نوتركيب) به سه شكل موجود است:

ساخت واكسن DNA هپاتيت B در كشور، رويايي در حال تحقق

هپاتيتB و مشكلات آن

هپاتيت، بيماري ويروسي است كه كبد را دچار مشكل جدي مي‌كند و مي‌تواند آن را از بين ببرد. از بين هپاتيت­هايي كه تابحال به نام­هاي A، B، C، D، E و غيره شناخته شده­اند، سه نوع اول براي كشور ما مشكلات زيادي را ايجاد كرده اند.

بعضي از انواع هپاتيت­ها مثل نوع E از طريق مواد غذايي آلوده منتقل مي­شوند و عوارض آن همانند يرقان است. اين نوع بعد از مدتي خود‌به‌خود درمان مي­شود؛ هرچند واكنش افراد به اين نوع هپاتيت مختلف است (بعضي از افراد زردي سختي نشان مي­دهند كه نيازمند درمان مي­باشد ولي خوشبختانه كبد را از بين نمي­برد).اما وقتي به هپاتيت B مي­رسيم عارضه بيشتر است. اين بيماري از طريق خون و تزريقات انتقال پيدا مي­كند و عوارض آن شديدتر است و اگر درمان نشود كبد را دچار مشكل مي‌كند، حتي ممكن است به سرطان كبد هم برسد.

در كشور ما تزريق واكسن نوتركيب هپاتيت B، در برنامة ملي ايمني‌سازي اطفال قرار گرفته است. اما چون افراد بالغ اين واكسن را دريافت نمي­كنند خطر ابتلاء از بزرگسالان به ديگران وجود دارد. در معتادان و زنداني­ها و كساني كه به طور مكرر خون دريافت مي‌كنند، مانند هموفيلي‌ها، تالاسمي‌ها و غيره اين بيماري شيوع بيشتري دارد.
هم­اكنون سازمان انتقال خون تمام خون­ها را روي سه ويروس بطور دائم چك مي­كند. يعني اگر كسي به انتقال خون برود برگه­اي براي او پست مي­شود كه وضعيت او را نسبت به بيماري­هاي هپاتيت B وC و ايدز مشخص مي­نمايد.

مشكل عمده در مورد هپاتيت B اين است كه اگر فردي به­صورت مزمن گرفتار اين بيماري شود علائم بارزي از خود نشان نمي­دهد. اين­گونه افراد علي­رغم ظاهر سالم، ناقل بيماري مي­باشند و ترشحات بدن آنها ويروس دفع مي­نمايد.

واكسن هپاتيت B نوتركيب، افتخاري براي مهندسي ژنتيك

جاي بسي خوشحالي است كه براي هپاتيت B واكسن خوبي وجود دارد. دو نوع واكسن هپاتيت داريم. قبلاً از پلاسماي افرادي كه هپاتيت مزمن داشتند استفاده مي­كردند بدين طريق كه خون اين افراد را مي‌گرفتند، سرم را جدا مي‌كردند، آنتي‌ژن ويروس را از سرم جدا و آن را به‌عنوان واكسن پلاسمايي عرضه مي­كردند. متاسفانه تجويز اين واكسن در دنيا اشكالاتي را بوجود آورد. از آنجا كه در آن زمان بيماري ايدز، هپاتيت C و موارد مشابه شناخته شده نبودند، در برخي موارد افراد بعد از استفاده از واكسن پلاسمايي دچار بيماري­هاي ويروسي ديگري مي­شدند كه مشكلات زيادي را براي بيمار بوجود مي­آورد. خوشبختانه از سال 1972 كه مهندسي ژنتيك پديد آمد، يكي از خدمات اولية آن به دنيا ارائه واكسن نوتركيب هپاتيت B بود. خوبي اين واكسن آن است كه چون با پلاسما سروكار ندارد، خطري از نظر انتقال ويروس وجود نخواهد داشت. اين مورد يكي از افتخارات مهندسي ژنتيك شمرده مي­شود.

ما ايدة واكسن DNA هپاتيت B را در كشور مطرح كرديم

واكسن‌هايي كه اين روزها به منظور جلوگيري از ابتلا به بيماري هپاتيت B به افراد مي­زنند پروتئين است. اين همان آنتي ژن مربوط به ويروس مي­باشد كه با كمك روش‌هاي مهندسي ژنتيك در داخل فرمانتور توليد مي­شود. مشكل عمده اين واكسن گران بودن آن مي­باشد به طوري كه افرادي كه از اين واكسن استفاده مي­كنند براي سه مرتبه استفاده از واكسن بايد مبلغي در حدود 9 هزار تومان پرداخت نمايند. اين مشكل باعث شده تا اين واكسيناسيون توسعه پيدا نكند.

ما اين ايده را مطرح كرديم كه مي­توان واكسن ارزان­تري توليد كرد. فرق اين واكسن اين است كه اصلاً پروتئين نيست و DNA است كه به بدن تزريق مي­شود. وقتي كه سخن از DNA به ميان مي­آيد در دل خيلي ها هراس ايجاد مي­شود. به همين منظور ما موضوع ايمني اين واكسن را پي­گيري كرديم و خوشبختانه تا به حال در دنيا ثابت شده است كه اين واكسن­ها بي­خطرند. طبق مقررات سازمان بهداشت جهاني اين واكسن بايد مراحلي را طي كند تا اجازه ورود به فاز آزمايشات انساني داده شود. براي اين منظور مي­بايست اين آزمايشات را روي حيوانات عالي انجام دهيم. متاسفانه هيچ حيواني به جز شامپانزه به اين ويروس حساس نيست. جالب اينجاست كه ويروس مذكور حتي روي ميمون‌هاي سطح پايين هم بيماري­زا نيست.

مراحل تحقيقات در مورد واكسن DNA هپاتيت B

زماني‌كه به ايران برگشتم چون مهندسي ژنتيك مشكلات كشور در مورد هپاتيت، پروژه­اي را با نام واكسن­هاي ژني (واكسن DNA) تعريف كردم. با كمك مركز ملي تحقيقات مهندسي ژنتيك و دانشگاه امام حسين(ع) پروژه­اي را تحت عنوان بررسي ايمني‌زايي واكسن DNA هپاتيت B ارائه داديم. خوشبختانه اين طرح تصويب شد و بودجه خوبي هم به آن تعلق گرفت.

فاز اول تحقيقات: ايمني‌زايي

در آن مرحله­اي كه ما كار را شروع كرده بوديم ژني كه بايد استفاده مي­كرديم در ايران شناخته شده بود. آقاي دكتر فرهودي در انستيتوپاستور موفق شده بود اين ژن را كلون كند. بعد از دريافت ژن، فاز اول طرح را شروع كرديم. فاز اول طرح اين بود كه ببينيم آيا اين واكسن ايمني­زاست يا خير؟ اگر چه فاز اول سه سال به طول انجاميد وليكن نتايج بسيار اميدواركننده­اي در برداشت.

فاز دوم تحقيقات: آزمايشات حيواني

در پايان فاز اول توانستيم ثابت كنيم كه واكسن مذكور واكسن بسيار خوبي است. در نتيجه بلافاصله فاز دوم را شروع كرديم. در اين مرحله بايد واكسن را روي حيوانات بزرگ آزمايش كنيم. جاي خوشحالي بود كه موسسه رازي، يكي از بزرگترين موسسات واكسن سازي در خاورميانه، به عنوان همكار انتخاب شد. در اثر حمايت­هاي موسسه، پروژه به يك پروژه ملي تبديل شد. در حال حاضر موسسه رازي در قالب يك تيم 8 نفره روي اين واكسن كار مي­كند و ما هم در مركز ژنتيك در بخش ژنتيك مولكولي مسأله را دنبال مي­كنيم. قرار شده واكسن را روي حيوانات بزرگ آزمايش كنيم و در صورت مثبت بودن، جواب واكسن را وارد مرحله آزمايشات انساني خواهيم كرد.

در كشور تنها انستيتو رازي مي­تواند روي اين مقوله كار كند. بعد از تاييد محققين اين مركز ما فاز اول انساني را شروع خواهيم كرد.

وضعيت كشور در زمينة فناوري واكسن‌هاي DNA

ما مي­توانيم ادعا كنيم كه فناوري واكسن DNA را از صفر شروع كرديم و لذا آن را به طور كامل در اختيار داريم. ما خدا را شكر مي­كنيم كه در چند سال اخير به نتايج ارزشمندي رسيديم. قبلاً كيتي را براي استخراج DNA نياز داشتيم كه بسيار گران‌قيمت بود. در حال حاضر با همكاري اساتيد، دانشجويان و همكاران، توان توليد آنرا به دست آورده­ايم.
من براي يكي از دانشجويان تزي را براي توليد انبوه واكسن ژنتيكي تعريف كردم كه خوشبختانه چندي پيش جواب­هاي آن نهايي شد و به زودي ارائه خواهد شد.

توليد محلول حذف‌كننده آندوتوكسين

موفقيت طرح باكمترين هزينه

رسم متداول اين است كه يك واكسن از مرحله تحقيق تا مرحله توليد 7 تا 10 سال زمان صرف مي­كند و چيزي حدود 350 ميليون دلار هم بودجه مي­خواهد. ما اين زمان را طي مي­كنيم ولي از لحاظ بودجه اصلاً قابل مقايسه نيستيم. شايد كل اين طرح­هايي كه تا به حال انجام داده­ايم بيش از ده ميليون تومان بودجه نداشته است. اين نشان دهنده دشواري كار ماست ولي خوشبختانه نتايج خوبي گرفته­ايم.

انتقال تكنولوژي از اساتيد خارج از كشور

ما و همكارانمان از 7 سال پيش، تحقيقات پايه تكنولوژي واكسن DNA را شروع كرديم و به دنبال انتقال تكنولوژي به روش‌هاي معمول در كشور نرفتيم. شروع از تحقيقات پايه و حركت گام به گام در اين راه باعث شد تا با دشواري‌هاي مسير آشنا شويم. البته در اين راه از اساتيد خارج از كشور هم استفاده كرديم. دو جايگاه را براي همكاري‌هاي استاد به استاد انتخاب كرديم. در پي­گيري برنامه­هاي هپاتيت موفق شديم يكي از دانشجويان را براي دوره دكتري به اتريش اعزام كنيم. همچنين در سفري كه به يكي از دانشگاه­هاي سوئيس داشتم توانستم با يكي از اعضاي اصلي مجموعه هپاتيت جامعه اروپا جلسه­اي داشته باشم و ايشان در اين زمينه به ما قول همكاري دادند. در حال حاضر انتقال دانش فني در اين زمينه از طريق همكاري استاد با استاد صورت مي­گيرد به عقيده من اين روش بهترين راه انتقال دانش فني به كشور است.

مطالب مرتبط:

دستاوردهاي محققين كشور در راستاي توليد واكسن هپاتيت C براي اولين بار در جهان

بيماري هپاتيتC ، كابوس آينده جهان

بر گرفته از سایت itna.ir

بسياري بيماري‌ها هستند كه هنوز گره راز آنها كاملاً گشوده نشده‌ است؛ به همين دليل هميشه پيدا كردن

 سرنخ‌هاي جديد درباره

آنها براي دانشمندان و پژوهشگران بسيار جالب است و نگاه‌ها را به سمت خود جلب مي‌كند. از آنجا كه

درمان اين بيماران هم

روش‌هاي نهايي‌اي ندارد، اين يافته‌ها براي بيماران هم قابل توجه است.

به‌تازگي نتايج يكي از اين سرنخ‌ها، درباره «بيماري‌هاي التهابي روده» يا

Inflematory Bowl Disease گزارش شده‌ است.

 به گفته محققان آمريكايي، افراد مبتلا به بيماري التهابي روده، ممكن است علاوه بر مشكل اصلي خود، چند

 نوع بيماري

عصبي ديگر هم توي كاسه‌شان باشد. بيماري‌هاي التهابي روده مانند بيماري «كرون» يا «كوليت

اولسراتيو» از جمله

همين بيماري‌هاي كمي تا قسمتي ناشناخته است. محققان تا اينجا توانسته‌اند سرنخ‌هايي براي ريشه ‌يابي

علت اين بيماري پيدا

 كنند، از جمله برخي ويژگي‌هاي ژنتيكي و نيز مسائل خودايمني. حالا شايد اين يافته جديد محققان بتواند

پرده ديگري از راز

 اين بيماري را بردارد.

گزارش محققان دانشگاه «فدرال سئارا» در برزيل، به پنجاه و نهمين نشست سالانه آكادمي عصب‌

شناسي آمريكا در بوستون

نشان مي‌دهد افراد مبتلا به بيماري التهاب روده معمولاً به چند بيماري ديگر نيز مبتلا مي‌شوند.

 بيماري‌ هايي مانند درد و

بی‌حسي پاها، سندرم مچ دست يا تونل كارپ و بيماري سيستم عصبي، درد و بي‌حسي پا و بيماري‌هاي

عصبي حسي و حركتي

ديگر.

در مطالعه روي ۱۰۳فرد مبتلا به بيماري التهابي مشاهده شد كه احتمال ابتلاي اين افراد به بيماري‌هايي

مانند سندرم مچ دست

 يا تونل كارپ و بيماري سيستم عصبي، درد و بي‌حسي پا، چهار برابر بيشتر از ۵۱ بيماري بود كه دچار

بيماري‌هاي

گوارشي ديگر بودند.

همچنين احتمال ابتلا به بيماري‌هاي عصبي حسي و حركتي، يك بيماري عصبي كه موجب ضعف و درد و

بي‌حسي مي‌شود،

در افراد مبتلا به بيماري التهابي شش برابر بيشتر بود.

يافته‌هاي اين محققان نشان مي‌دهد بيشتر اين بيماري‌هاي عصبي اغلب در معاينات اوليه پزشكي مشخص

نمي‌شوند و بنابراين

چنين مطالعاتي مي‌تواند پزشکان را به کشف دقيق‌تر اين مشکلات راهنمايي کند.

 اين محققان به بيماران دچار بيماري‌هاي التهابي روده توصيه كرده‌اند در صورت مشاهده علائمي از ضعف

و ناراحتي‌هاي

عصبي و نيز دردهاي بدون توجيه، حتماً براي بررسي آن مراجعه كنند.